Η γοητεία της κακοφωνίας

Περίεργοι ηχητικοί σχηματισμοί, πλήρης απουσία ρυθμού, κακοφωνία, στίχοι που καταπιάνονται με τουλάχιστον ασυνήθιστα θέματα, μηδενική εμπορικότητα, ερασιτεχνική παραγωγή. Αβανγκαρντισμός, ψώνιο ή ψυχοθεραπεία; H αντικοινωνική μουσική ή μουσική των παρείσακτων ή "outsider music" είναι όλα αυτά μαζί κι ακόμα περισσότερα.

Δεν είναι εύκολο να δοθεί ένας ενιαίος ορισμός της outsider music και των αντίστοιχων μουσικών. Ίσως το κυριότερο χαρακτηριστικό τους είναι ότι βρίσκονται στο περιθώριο της μουσικής δημιουργίας (ή της κοινωνίας γενικότερα) είτε από δική τους επιλογή είτε εξαιτίας καταστάσεων (π.χ. ψυχικών προβλημάτων) που δεν τους επιτρέπουν την πλήρη ένταξή τους σε αυτή. Επιπλέον, δείχνουν περιφρόνηση στις συμβατικές μουσικές και στιχουργικές δομές καθώς και στην αισθητική ορθότητα. Όπως πολύ εύστοχα γράφεται εδώ, "Outsider musicians don’t stop at thinking outside the box. For them, the box doesn’t even exist". Ορισμένα τυπικά παραδείγματα αντικοινωνικών μουσικών που έχουν αποκτήσει cult status επιβεβαιώνουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά.

Ο Daniel Johnston είναι ένας καλλιτέχνης με διπολική διαταραχή και εκτενές ιστορικό φιλοξενίας σε ψυχιατρικά ιδρύματα. Το μουσικό του έργο περιλαμβάνει 17 δίσκους στους οποίους αφηγείται με τη χαρακτηριστική ένρινη φωνή του ιστορίες για τις προσωπικές του συγκρούσεις, αποτυχίες και επιθυμίες. Η μουσική του δεν είναι ευχάριστη στην ακρόαση επειδή είναι τελείως αυθόρμητη και πρωτόγονη, πηγάζοντας από την ιδιάζουσα ψυχική του κατάσταση. Για αυτή την πρωτόλεια μουσική έκφραση ο Johnston έχει φανατικούς θαυμαστές στη μουσική βιομηχανία όπως ο David Bowie και o Kurt Cobain, ενώ σε tribute-album καλλιτέχνες όπως ο Tom Waits, ο Beck, οι Teenage Fanclub και οι Flaming Lips διασκεύασαν τραγούδια του. Το "Grievances" που ακολουθεί θεωρείται (και από τον ίδιο τον Johnston) ως το πιο χαρακτηριστικό του τραγούδι, τόσο μουσικά όσο και στιχουργικά.



Εκτός από τους καλλιτέχνες με ιδιάζοντα ψυχολογικά προβλήματα, outsider musicians θεωρούνται και οι διάφοροι ατάλαντοι ή ανεκπαίδευτοι που κατάφεραν με κάποιο τρόπο να κυκλοφορήσουν δίσκο. Σε αυτή την κατηγορία χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι Shaggs, μια μπάντα από τρεις αδελφές με ελάχιστη ως ανύπαρκτη μουσική εκπαίδευση που κυκλοφόρησαν τον πρώτο τους δίσκο το 1969 έπειτα από την προτροπή του πατέρα τους. Η μουσική τους χαρακτηρίζεται από απόλυτη έλλειψη ρυθμού και μελωδίας, όμως αυτός ο ερασιτεχνισμός εκπέμπει μια αθωότητα που σε συνδυασμό με τα θορυβώδη ηχοτρόπια δημιουργεί μια άγρια και ενοχλητική ομορφιά. Την ώρα, λοιπόν, που οι Beatles ηχογραφούσαν το Abbey Road και οι Stones ετοίμαζαν το Let It Bleed, οι Shaggs ενημέρωναν τον ανυποψίαστο κόσμο για τη δική τους "Philosophy of the World".



Η Florence Foster Jenkins ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση outsider musician. Πλούσια κληρονόμος, με μαθήματα φωνητικής και πιάνου από παιδί, θεωρούσε τον εαυτό της κορυφαία σοπράνο παρότι οι ηχογραφήσεις της μαρτυρούσαν το εντελώς αντίθετο. Παρόλα αυτά, συνέχισε μέχρι τον θάνατό της να ηχογραφεί και, ως σωστή ντίβα, να πραγματοποιεί ελάχιστες εμφανίσεις. Τελικά, το 1944 και σε ηλικία 76 ετών πραγματοποίησε μια πολυαναμενόμενη sold-out εμφάνιση στο Carnegie Hall της Νέας Υόρκης, που αποτέλεσε και την κορύφωση της καλλιτεχνικής της δραστηριότητας καθώς πέθανε ένα μήνα αργότερα. Στο ηχητικό ντοκουμέντο που ακολουθεί η Jenkins εκτελεί (κυριολεκτικά) την άρια της Βασίλισσας της Νύχτας του Μότσαρτ.



Σε αυτό το σύντομο αφιέρωμα δεν θα μπορούσε να μη γίνει αναφορά σε εκείνους τους διάσημους καλλιτέχνες που επέλεξαν να αποσυρθούν από το μουσικό προσκήνιο και να δημιουργήσουν μουσική που εμπίπτει στην κατηγορία της outsider music. Ίσως τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο Syd Barrett και ο Brian Wilson, με ιστορικό μανιοκατάθλιψης (ή σχιζοφρένειας στην περίπτωση του Wilson), που εγκατέλειψαν Pink Floyd και Beach Boys αντίστοιχα και κυκλοφόρησαν ο μεν Barrett δύο δίσκους το 1970, ο δε Wilson τίποτα, αφήνοντας πίσω του εκατοντάδες ημιτελείς ηχογραφήσεις για το magnum opus των Beach Boys "Smile" (που τελικά κυκλοφόρησε το 2004). Άλλοι γνωστοί μουσικοί των οποίων κυκλοφορίες μπορούν να χαρακτηριστούν ως outsider music είναι ο John Frusciante (πρώην κιθαρίστας των Red Hot Chili Peppers) που κυκλοφόρησε 3-4 πειραματικούς δίσκους στα μέσα της δεκαετίας του '90 όντας στο απόγειο της εξάρτησής του από την ηρωίνη, οι Residents με τους γνωστούς αβανγκαρντισμούς και ο Captain Beefheart και οι jazz πειραματισμοί του.

Όποιο και να είναι το κίνητρο της καλλιτεχνικής τους πορείας, οι outsider musicians αποτελούν ένα αξιοσημείωτο μουσικό φαινόμενο. Αν κοιτάξει κανείς πίσω από την αντισυμβατική και συχνά ενοχλητική μουσική μπορεί να ανακαλύψει εύθραυστες ψυχές, ιστορίες παραπλανημένων ανθρώπων αλλά και πρωτοποριακούς ηχητικούς πειραματιστές. Το σίγουρο είναι ότι δεν θα ακούσει αυτού του είδους τη μουσική σε κανένα mainstream ραδιόφωνο, ούτε θα τη βρει στα δισκοπωλεία παρά μόνο στο Internet. Ίσως έτσι είναι καλύτερα - για όλους.

Πηγές

- The Insider's Guide to Outsider Music
- Outsider Music - The Art and Popular Culture Encyclopedia
- Songs in the Key of Z: The Curious Universe of Outsider Music του Irwin Chusid

This entry was posted in . Bookmark the permalink.

4 Responses to Η γοητεία της κακοφωνίας

  1. Αυτού του είδους η μουσική έχει άλλο σκοπό.. Να μας προκαλεί γέλιο! Ωραίο το θεματάκι σου. Πρωτότυπο. Είναι κάτι που δε θα έψαχνα μάλλον ποτέ.

    Καλό μεσημέρι.. :)

  2. Καλημέρα! Νομίζω ότι κάποιες ιστορίες όντως προκαλούν γέλιο, κάποιες άλλες πάλι όχι...

  3. Όντως ενδιαφέρον το θέμα, ακόμα και για μένα που από μουσική δεν καταλαβαίνω και πολλά πράγματα. Το πιο όμορφο είναι να ψάχνεις ό,τι αγαπάς και να μεταδίδεις κάτι και σε αυτούς που δε σκαμπάζουν μια.

    Υ.Γ. Να την χαίρεσαι την ανιψούλα, Χρήστο μου. Αλλά 4 μηνών και δεν έχει στρώσει, ε; Έχω δρόμους ακόμα....

  4. Ευχαριστώ Κατερίνα μου. Βασικά είναι το πιο ήσυχο μωρό ever. Στρωμένη είναι lol

    Όσο για το θέμα, είναι αντίστοιχο με τη δική σου αγάπη για τη λογοτεχνία. Απλώς η αναζήτηση έχει ξεφύγει λίγο από το καθαρά μουσικό στοιχείο και πηγαίνει προς το πιο κοινωνιολογικό ας πούμε. Έχω κι άλλα τέτοια θέματα που όμως δεν ξέρω αν θέλω να τα θίξω σ'αυτό το blog, μιας και είναι αρκετά (ως πολύ) πιο extreme.

Από το Blogger.